دین‌داری، اعتماد و امانت‌داری در اقتصاد آزمایشگاهی: رویکردی میان‌رشته‌ای به نقش ابعاد دین‌داری در تبیین رفتار اقتصادی در سطح خرد

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان

1 گروه اقتصاد، دانشکده اقتصاد، مدیریت و حسابداری، دانشگاه یزد، یزد، ایران

2 گروه اقتصاد، دانشکده علوم اقتصادی و اداری، دانشگاه مازندران، مازندران، ایران

3 گروه اقتصاد، دانشکده علوم اداری و اقتصاد، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران.

10.22034/jeds.2026.72062.1938

چکیده

هدف پژوهش: این مطالعه با رویکردی میان‌رشته‌ای در چارچوب اقتصاد آزمایشگاهی به بررسی رابطه ابعاد چهارگانه دین‌داری (اعتقادات، عبادیات، اخلاقیات و شرعیات) با رفتار اعتماد در سطح خرد می‌پردازد و شاخص کلی را به عنوان معیار ترکیبی این ابعاد مورد آزمون قرار می‌دهد.
روش پژوهش: دین‌داری با پرسشنامه مبتنی بر چهار بعد اصلی (اعتقادات، عبادیات، اخلاقیات و شرعیات)‌ سنجیده شد و شاخص کلی نیز به عنوان ترکیبی از این ابعاد محاسبه گردید. رفتار اعتماد از طریق بازی سرمایه‌گذاری متقابل دومرحله‌ای با شریک ناشناس روی ۱۰۴ نفر از دانشجویان دانشگاه مازندران اندازه‌گیری شد. داده‌ها با روش رگرسیون سلسله‌مراتبی تحلیل گردید.
یافته‌ها: نتایج نشان داد که دین‌داری به‌عنوان شاخص کلی، رابطه معنی‌داری بر اعتماد ندارد که همسو با مطالعات پیشین است. اما با تفکیک ابعاد، نتایج پیچیده‌تری ظاهر شد: «عبادیات» و «اعتقادات» در سطح ۱۰ درصد رابطه منفی با اعتماد داشتند و «اخلاقیات» ‌رابطه مثبت با آن دارد. همچنین افراد با نمره بالا در «شرعیات»، به طور معنی‌داری امانت‌دارتر بودند. این یافته‌ها نشان می‌دهد که ابعاد مختلف دین‌داری روابط متمایز و گاه متضادی بر رفتار اقتصادی دارند.
نتیجه‌گیری: یافته‌ها نشان می‌دهد که عدم مشاهده ‌رابطه معنی‌دار دین‌داری کلی با اعتماد در پژوهش‌های پیشین، ناشی از روابط متناقض و ناهمساز ابعاد مختلف آن است. به عبارت دیگر، برخی ابعاد دین‌داری (مانند اخلاقیات) اعتماد را افزایش و برخی دیگر (مانند اعتقادات و عبادیات) آن را کاهش می‌دهند. این تضادها درون یک شاخص ترکیبی، یکدیگر را خنثی کرده و منجر به عدم معنی‌داری‌ رابطه کلی می‌شوند. بنابراین توجه به ابعاد جزئی‌تر دین‌داری برای درک نقش واقعی آن بر رفتار اقتصادی ضروری است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

Religiosity, Trust and Trustworthiness in Experimental Economics: An Interdisciplinary Approach to the Role of Religiosity Dimensions in Explaining Economic Behavior at the Micro Level

نویسندگان [English]

  • Habib Ansari Samani 1
  • Alireza Pourfaraj 2
  • Mohammad Taghi Gilak Hakimabadi 2
  • hadis dalvandi 3
1 Department of Economics, Faculty of Economics, Management and Accounting, Yazd University, Yazd, Iran
2 Department of Economics, Faculty of Economics and Administrative Sciences, University of Mazandaran, Mazandaran, Iran
3 Department of Economics, Faculty of Administrative Sciences and Economics, University of Isfahan, Isfahan, Iran
چکیده [English]

Introduction: This study adopts an interdisciplinary approach within the framework of experimental economics to investigate the effects of the four dimensions of religiosity (beliefs, rituals, ethics, and canonical practices) on trust behavior at the micro level, while also examining the overall composite index as a combined measure of these dimensions.
Methodology: Religiosity was measured using a questionnaire based on the four main dimensions (beliefs, rituals, ethics, and canonical practices), and the overall index was calculated as a composite of these dimensions. Trust behavior was measured through a two-stage reciprocal investment game with an anonymous partner on a sample of 104 students from the University of Mazandaran. The data were analyzed using hierarchical regression analysis.
Results: The results showed that religiosity as a composite index has no significant relationship with trust, which is consistent with previous studies. However, when the dimensions were disaggregated, more complex results emerged: "rituals" and "beliefs" showed a negative relationship with trust at the 10% significance level, while "ethics" showed a positive relationship with it. Additionally, individuals with high scores in "canonical practices" were significantly more trustworthy. These findings indicate that different dimensions of religiosity have distinct and sometimes contradictory relationships with economic behavior.
Conclusions: The findings indicate that the lack of a significant relationship between overall religiosity and trust in previous research stems from the contradictory and heterogeneous relationships of its different dimensions. In other words, some dimensions of religiosity (e.g., ethics) increase trust, while others (e.g., beliefs and rituals) decrease it. These contradictions within a composite index cancel each other out, leading to the non-significance of the overall relationship. Therefore, paying attention to the more detailed dimensions of religiosity is essential for understanding its true role in economic behavior.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Religiosity
  • Trust
  • Trustworthiness
  • Investment Game
  • Experimental Economics

مراجع

قرآن کریم
آلهاندرو، پ. (1384)، سرمایه اجتماعی، خاستگاه و کاربردهایش در جامعه‌شناسی مدرن؛ گردآورنده کیان تاجبخش؛ ترجمه افشین خاکباز و حسن پویان؛ تهران: ‌انتشارات شیرازه.
انصاری سامانی، ح.؛‌ پورفرج، ع. ر.، زارع، م. و امینی، ع. (1394)، مقدمه‌ای بر اقتصاد رفتاری: مفهوم، روش‌شناسی و شیوه‌های استخراج ترجیحات،  اقتصاد تطبیقی، دوره 2، شماره 1، صص 69-37.
حق شناس، ح. (1378)، هنجاریابی آزمون شخصیتی نئو (فرم تجدید‌نظر شده)،  اندیشه و رفتار، دوره 28، صص 38-47.
سید جوادین، ر. (1378)، روش‌های ایجاد اعتماد و سازمان، فصلنامه مصباح، دوره 5، شماره 18، صص 66-55.
شجاعی زند، ع. (1384)، مدلی برای سنجش دین‌داری در ایران، جامعه‌شناسی ایران، دوره 6، شماره 1، صص 66-34.
محمدی‌راد، ح. (1378)، صاحبان حق در رساله حقوق امام سجاد (ع)، قم: دار النشر اسلامی.
معین، م. (1388)، فرهنگ فارسی، تهران: امیر‌ کبیر.
نظرپور، م. ت. (1384)، آزمون‌های تجربی در اقتصاد وکاربرد آن در اقتصاد اسلامی،  اقتصاد اسلامی، دوره 4، شماره 17، صص 44-11.
‌‌Agarwala, R., Mishra, P., & Singh, R. (2019). Religiosity and consumer behavior: a summarizing review. Journal of Management, Spirituality & Religion, 16(1), 32-54.
Ahmed, J. Q. (2024). The Influence of Religion on Economic Development: Social analysis study. Koya University Journal of Humanities and Social Sciences, 7(2), 15–30.
Aldashev, G., & Platteau, J. P. (2014). Religion, Culture, and Development. Handbook of the Economics of Art and Culture, 2, 587-631.
Batson, C. D., Schoenrade, P., & Ventis, W. L. (1993). Religion and the Individual. Oxford, UK: Oxford University Press.
Becker, S. O., Rubin, J., & Woessmann, L. (2024). Religion and Growth. Journal of Economic Literature, 62(3), 1094–1142.
Bereczkei, T., & Czibor, A. (2014). Personality and situational factors differently influence high Mach and low Mach persons’ decisions in a social dilemma game. Personality and Individual Differences, 64, 168-173.
Brülhart, M., & Usunier, J. C. (2010). Does the trust game measure trust? Economics Letters, 115, 20-23.
Cai, Y., & Hung, S. Y. (2024). Religion and Trust in Hong Kong. The China Quarterly, 259, 611–628.
Costa, P. T., & McCrae, R. R. (1992). Four ways five factors are basic. Personality and individual differences, 13(6), 653-665.
Dilmaghani, M. (2016). Religiosity and social trust: evidence from Canada. Review of Social Economy, 75(1), 49-75.
Dingemans, E., & Van Ingen, E. (2015). Does Religion Breed Trust? A Cross-National Study of the Effects of Religious Involvement, Religious Faith, and Religious Context on Social Trust. International Association of Management, Spirituality & Religion, 54(4), 739-755.
Eckel, C. C., & Grossman, P. J. (2004). Giving to secular causes by the religious and nonreligious: An experimental test of the responsiveness of giving to subsidies. Nonprofit and Voluntary Sector Quarterly, 33(2), 271-289.
Fehr, E., Fischbacher, U., Schupp, J., von Rosenb, B., & Wagner, G. G. (2002). A nationwide laboratory examining trust and trustworthiness by integrating behavioural experiments into representative surveys. Schmollers Jahrbuch, 122, 519–542.
Feng, D., Gao, M., & Zhou, L. (2023). Religion and household borrowing: Evidence from China. International Review of Economics & Finance, 88, 60–72.
Fischbacher, U. (2007). Z-Tree: Zurich toolbox for ready-made economic experiments. Experimental Economics, 10, 171–178.
Fonu, P. D. D., ‌Asravor, R. K., ‌Sackey, F. G., &‌ Obuobisa-Darko, T. (2024). The power of faith: how religion shapes the decision making and choices of Ghanaian consumers – insights from a cross-sectional study. Cogent Arts & Humanities, 11(1), 2438489. https://doi.org/10.1080/23311983.2024.2438489.
Fox, J., Eisenstein, M., & Breslawski, J. (2022). State Support for Religion and Social Trust. Political Studies, 1–21.
Hoffmann, R. (2013). The experimental economics of religion. Journal of Economic Surveys, 27(5), 813-845.
Iannaccone, L. R. (1998). Introduction to the Economics of Religion. Journal of economic literature, 1465-1495.
Johnson, L. T. (1991). The gospel of Luke (No. 3). Liturgical Press.
Keizer, P. (2007). Towards a Theoretical Foundation for a Multidisciplinary Economics. Utrecht School of Economics, Utrecht University.
Kwatia, B. O., Amewu, G., & Armah, M. (2024). Religiosity and financial development in Africa: evidence from panel quantile regression. Cogent Business & Management, 11(1), 2315313.
Lechner, A. T. (2013). Religion and Trust in Strangers: Evidence from a Trust Game with Third Party Punishment (Working Paper). Passau University, Department of Economics.
Li, Y., & Zhu, P. (2016). Religion and People’s Choice of Financial Assets: A Research Based on CGSS2010. Open Journal of Social Sciences, 4, 4-12.
Lipford, J., McCormick, R. E., & Tollison, R. D. (1993). Preaching matters. Journal of Economic Behavior & Organization, 21(3), 235-250.
Lipford, J. W., & Tollison, R. D. (2003). Religious participation and income. Journal of Economic Behavior & Organization, 51(2), 249-260.
Lönnqvist, J. E., Verkasalo, M., & Walkowitz, G. (2011). It pays to pay – Big Five personality influences on co-operative behavior in an incentivized and hypothetical prisoner‟s dilemma game. Personality and Individual Differences, 50, 300-304.
McCleary, R. M., & Barro, R. J. (2006). Religion and economy. The Journal of Economic Perspectives, 49-72.
Paulhus, D. L., & Williams, K. M. (2002). The dark triad of personality: Narcissism, Machiavellianism, and psychopathy. Journal of research in personality, 36(6), 556-563.
Paciotti, B., Richerson, P., Baum, B., Lubell, M., Waring, T., McElreath, R., Efferson, C,. & Edsten, E. (2011). Are religious individuals more generous, trusting, and cooperative? An experimental test of the effect of religion on prosociality. Research in Economic Anthropology, 31, 267-305.
Quijano-Sanchez, L., Recio-Garcia, J. A., & Diaz-Agudo, B. (2010). Personality and social trust in group recommendations. In Tools with Artificial Intelligence (ICTAI), 2010 22nd IEEE International Conference on (Vol. 2, pp. 121-126).
Ramli, A. M., & Iskandar Mirza, A. A. (2007). The Theory of Consumer Behavior: Conventional vs. Islamic. Proceedings of the 2nd Islamic Conference 2007 (iECONS2007) organized by Faculty of Economics and Muamalat , Islamic Science University of Malaysia.
Rand, D. G., Dreber, A., Haque, O. S., Kane, R. J., Nowak, M. A., & Coakley, S. (2014). Religious motivations for cooperation: an experimental investigation using explicit primes. Religion, Brain & Behavior, 4(1), 31-48.
Ruffle, B. J., & Sosis, R. (2006). Cooperation and the in-group-out-group bias: A field test on Israeli kibbutz members and city residents. Journal of Economic Behavior & Organization, 60(2), 147-163.
Rutar, M., Naterer, A., & Lavrič, M. (2025). Mental health and social trust: Age and religiosity as moderators among young people in Croatia and Slovenia. Journal of Trust Research,  15(1 ), 84-114.
Schoenfeld, E. (1978). Image of man: The effect of religion on trust. Review of Religious Research, 20 (1), 61–67.
Sosis, R., & Ruffle, B. J. (2003). Religious ritual and cooperation: Testing for a relationship on Israeli religious and secular Kibbutzim. Current Anthropology, 44(5), 713-722.
Tan, J. H. (2006). Religion and social preferences: An experimental study. Economics Letters, 90(1), 60-67.
Tan, J. H., & Vogel, C. (2008). Religion and trust: An experimental study. Journal of Economic Psychology, 29(6), 832–848.
Valente, R. R., & Okulicz-Kozaryn, A. (2020). Religiosity and trust: evidence from the United States. In Review of Religious Research. Rutgers University. https://doi.org/10.7282/t3-e2w4-6t65 Published Version: https://doi.org/10.1007/s13644-020-00437-8 Document Version: Submitted Manuscript Under Review (SMUR).
Yavas, A. (1999). Experimental Tests of the Homo Economicus The Implications for the Research on Islamic Economics. Proceedings of the Third Harvard University Forum on Islamic Finance: Local Challenges, Global Opportunities Cambridge, Massachusetts. Center for Middle Eastern Studies, Harvard University.
Zhong, C., Pan, L., & Shu, L. (2016). Do religious beliefs affect borrowing behavior? Evidence from Chinese households. Review of Economics of the Household, 14(4), 989–1005.
جامعه شناسی اقتصادی و توسعه
دوره 15، شماره 2
مهر 1405
صفحه 129-150

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار