تبارشناسی انتقادی نسبت بازار و عدالت در عقلانیت حکمرانیِ نئولیبرال

نوع مقاله : پژوهشی

نویسنده

عضو هیئت علمی دانشگاه یاسوج

10.22034/jeds.2026.71779.1934

چکیده

هدف پژوهش: بحران تعمیق‌یافتۀ عدالت اجتماعی در جوامع مدرن صرفاً پیامد سوءمدیریت منابع نیست، بلکه ریشه در دگردیسیِ بنیادینِ «عقلانیت حکمرانی» دارد. مقاله حاضر درقالب یک مطالعه نظری-مفهومی وبااتخاذ رویکرد«تبارشناسی انتقادی چندلایۀ دستگاه قدرت-دانش» مبتنی بر آرای میشل فوکو، به واکاویِ انتقادیِ نسبتِ دولت، بازار و عدالت می‌پردازد.
روش پژوهش: پژوهش حاضر از رویکرد تحلیلی و چارچوب مفهومی «تبارشناسی انتقادی چندلایه» بهره گرفته است. بر مبنای این روش، مراحل زیر پیموده شده است: نخست، بازسازی انتقادی لایه‌های هر«دستگاه قدرت-دانش» به ترتیب ظهور تبارشناختی آنها؛ دوم،تطبیق ساختاری لایه‌های هم‌سطح و تحلیل هم‌کنشی آن‌ها؛ سوم، کشف نقاط گسست و امکان‌های بازآرایی آنها در راستای گذار از «دستگاه قدرت-دانش» موجود. این توالی تحلیلی تضمین می‌کند که پیشنهادهای گذار نه به‌صورت هنجاری،بلکه به‌مثابه نتیجۀ ضروریِ تحلیل درونی آرایش قدرت-دانش مسلط ارائه شوند.
یافته‌ها: این مقاله با کالبدشکافیِ دستگاهِ قدرتِ نئولیبرال در چهار سطحِ عقلانیت حکمرانی، مناسبات اجتماعی، تکنیک‌های حکمرانی و سوژه‌سازی، استدلال می‌کند که برون‌رفت از وضعیتِ تقلیل‌گرایانۀ کنونی، مستلزم احیای مجدد عدالت‌گستری حقوقی است. در این عقلانیتِ جایگزین، بازار به ابزاری محدود در بستر هنجارهای بیرونی (کرامت انسانی، حقوق بنیادین و زیست‌ِ اخلاقیِ جامعه) تبدیل می‌شود تا راه برای ابداع «فرم‌های جدیدی از زندگی» و همبستگی اجتماعی، خارج از انحصارِ محاسبه‌گری‌های سودمحور گشوده شود.
نتیجه‌گیری: این مطالعه نشان می‌دهد که نئولیبرالیسم نه به مثابه یک سیاست صرفِ اقتصادی، نه به مثابه یک ایدئولوژی صرف، بلکه به عنوان یک عقلانیت حکمرانی، موجب گذار پارادایمی از نظام «عدالت‌گستری حقوقی» (حق‌محور) به «حقیقت‌گویی بازار» (نفع‌محور) شده است. بازار از محل تحقق عدالت بازار به محل تعیین حقیقت و مرجع نهایی آن تبدیل شده است. در این فرآیند، نهادهای قضایی و نظام‌های حقوقی از محتوای هنجاری و اخلاقی خود تهی شده و به ابزاری برای تنظیم، تطهیر و انضباط‌بخشی به منطق خودکار رقابتِ بازاری تقلیل یافته‌اند. همچنین، سوژۀ «انسان سیاسی» ذی‌حق به «انسان اقتصادی» ذی‌نفع فروکاسته می‌شود.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

The Critical Genealogy of Market-Justice Relation In Neoliberal Governmental Rationality

نویسنده [English]

  • سید عقیل حسینی
Yasouj University
چکیده [English]

Introduction: The crisis of social justice in modern societies is not just a consequence of resources misallocation but also rooted in fundamental transformation of 'Governmental Rationality'.The present article, by applying the 'multilayer critical genealogy' of power-knowledge apparatus based on Foucauldian approach, tries to critically analyze the relation between government, market and justice.
Methodology:This research draws upon the method of “multilayered critical genealogy”. Based on this method,the following steps have been covered:first, the reconstruction of the layers of power-knowledge apparatus by their genealogical order;second,structural alignment of co-level layers and their correlative analysis; third,discovering the gaps and possibilities of rearrangement in the transition from the existing apparatus.This analytical sequence ensures that transitional proposals are presented not normatively,but as the necessary outcome of the internal analysis of the dominant power-knowledge configuration.
Results:This paper, by autopsy of the neoliberal apparatus at four levels of governmental rationality, social relations, governmental techniques and subjectification, argues that out of the current reductionism situation requires a renewed revival of jurisdiction. In this alternative rationality,the market is transformed into a limited tool in the setting of external norms (human dignity, fundamental rights and social life) to open the way for the invention of 'new forms of life' and social solidarity outside the monopoly of self-interest calculation.
Conclusions:This research indicates that neoliberalism, not merely as an economic policy, nor solely as an ideology,but as a governmental rationality,has caused a paradigm shift from the jurisdiction (rights-based) to market veridiction (interest-based).The market, from a site for realizing justice, has become the locus for determining truth and its ultimate authority.In this process, judicial institutions and legal systems have been emptied of their normative and ethical content and reduced to instruments for regulating,legitimizing, and disciplining the self-operating logic of market competition.Furthermore,the subject of the rights-bearing 'homo politicos' is reduced to the interest-bearing 'homo economicus'.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Foucault's Genealogy
  • Apparatus
  • Jurisdiction
  • Market Veridiction
  • Neoliberalism

مراجع

Agamben, G. (2011). The Kingdom and the Glory. Stanford University Press.
Agamben, G. (2017). The omnibus homo sacer. Stanford University Press.
Aquinas, T. (1869). Summa theologica. Guerin.
Barry, L. (2020). From Jurisdiction to Veridiction: The Late Foucault’s Shift to Subjectivity. In The late Foucault: Ethical and political questions (pp. 149–163). Bloomsbury.
Becker, G. S. (1968). Crime and punishment: An economic approach. In The economic dimensions of crime (pp. 13–68). Springer.
Bilger, F. (1964). La pensée économique libérale dans l’Allemagne contemporaine (Vol. 5). R. Pichon et R. Durand-Auzias.
Brännström, L. (2014). Law, objectives of government and regimes of truth: Foucault’s understanding of law and the transformation of the law of the EU internal market. Foucault Studies, (18), 173–194.
Brown, W. (2003). Neo-liberalism and the end of liberal democracy. Theory & Event, 7(1), Article 1.
Brown, W. (2015). Undoing the demos. Zone Books.
Brown, W. (2019). In the ruins of neoliberalism: The rise of antidemocratic politics in the West. Columbia University Press.
Croce, M. (2021). Juridification as politics: An institutional view. Philosophy & Social Criticism, 47(9), 1025–1042. https://doi.org/10.1177/0191453720962173
Dardot, P., & Laval, C. (2014). The new way of the world: On neoliberal society. Verso Books.
Debreu, G. (1959). Theory of value: An axiomatic analysis of economic equilibrium. Yale University Press.
Dreyfus, H. L., & Rabinow, P. (2014). Michel Foucault: Beyond structuralism and hermeneutics. Routledge.
Eucken, W. (1951). The foundations of economics: History and theory in the analysis of economic reality (T. W. Hutchison, Trans.). The University of Chicago Press.
Foucault, M. (1980). Power/knowledge: Selected interviews and other writings 1972-1977. Pantheon.
Foucault, M. (2007). Security, territory, population: Lectures at the Collège de France, 1977-78. Springer.
Foucault, M. (2008). The birth of biopolitics: Lectures at the Collège de France, 1978-1979 (A. I. Davidson & G. Burchell, Eds.). Springer.
Foucault, M. (2013). Lectures on the Will to Know. Palgrave Macmillan.
Fraser, N. (2008). Scales of Justice: Reimagining Political Space in a Globalizing World. Columbia University Press.
Fraser, N., & Honneth, A. (2003). Redistribution or recognition? A political-philosophical exchange. Verso Books.
Habermas, J. (1990). The Philosophical Discourse of Modernity. MIT Press.
Hammer, L. M. (2016). A Foucauldian approach to international law: Descriptive thoughts for normative issues. Routledge.
Harvey, D. (2005). A brief history of neoliberalism. Oxford University Press.
Hayek, F. A. (1944). The road to serfdom. University of Chicago Press.
Hirschman, A. O. (2013). The passions and the interests: Political arguments for capitalism before its triumph. Princeton university press.
Hunold, A. (1953). Wirtschaft ohne Wunder. Rentsch.
Lemm, V., & Vatter, M. (2014). The government of life: Foucault, biopolitics, and neoliberalism. Fordham Univ Press.
Müller-Armack, A. (1978). The social market economy as an economic and social order. Review of Social Economy, 36(3), Article 3.
Müller-Armack, A. (1989). The meaning of the social market economy. In Germany’s Social Market Economy: Origins and Evolution (pp. 82–86). Springer.
Newheiser, D. (2016). Foucault, Gary Becker and the critique of neoliberalism. Theory, Culture & Society, 33(5), Article 5.
Polanyi, K. (1944). The great transformation (R. M. MacIver, Ed.; Vol. 2). Beacon press Boston.
Röpke, W. (1950). The Social Crisis of Our Time. University of Chicago Press.
Rüstow, A. (1951). Sozialpolitik oder Vitalpolitik. Mitteilungen Der Industrie-Und Handelskammer Dortmund, 11, 453–459.
Tuominen, T. (2019). The’Financial Stability of the Euro Area as a Whole’: Between Jurisdiction and Veridiction. NoFo, 17, 161.
Valle, A. M. (2021). Justice in the living market: Subjectivation processes in neoliberalism. Knowledge Cultures, 9(1), 75–94.
Walzer, M. (1983). Spheres of Justice. Basic Books.
Weber, M. (1978). Economy and Society. University of California Press.
جامعه شناسی اقتصادی و توسعه
دوره 15، شماره 2
مهر 1405
صفحه 83-112

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار