معاونت پژوهشی دانشگاه تبریز جامعه شناسی اقتصادی و توسعه 2322-4371 15 1 2026 06 08 Sociological Explanation of the Drivers of Teachers' Social Responsibility: A Network Analysis of Professional Socialization, Work Ethics, and Job Performance تبیین جامعه‌شناختی پیش‌ران‌های مسئولیت‌پذیری اجتماعی معلمان: تحلیل شبکه‌ای جامعه‌پذیری حرفه‌ای، اخلاق کاری و عملکرد شغلی 87 116 21757 10.22034/jeds.2026.71915.1935 FA صفی اله صفایی استادیار، گروه جامعه شناسی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران سعید کیان پور استادیار، گروه اقتصاد، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران Journal Article 2026 04 11 Introduction: This study aims to provide a sociological explanation of the intra-organizational factors affecting teachers' social responsibility. In this framework, job performance is analyzed as the objective behavioral manifestation of social responsibility in the educational setting. Consequently, the structural relationships among professional socialization, work ethics, and job performance are also modeled.<br />Methodology: The study employed a descriptive survey design. The statistical population comprised all teachers and staff of secondary schools in Yazd city. Based on Cochran's formula, a sample of 300 respondents was selected through random sampling. Data were collected using a five point Likert questionnaire. The reliability of the instrument was confirmed with Cronbach's alpha (0.936). Data analysis was conducted using multiple regression, followed by DEMATEL, Analytic Network Process (ANP), Random Forest, K Means clustering, and Particle Swarm Optimization (PSO) in Python to examine network relationships and non linear patterns. The validity of the machine learning models was verified using the Minimum Mean Squared Error (MSE) criterion.<br />Results: The findings revealed that professional socialization is the strongest predictor of teachers' job performance. ANP results showed that items related to socialization norms and work ethics received the highest global weights within the variable network. Random Forest analysis confirmed the high importance of work ethics and socialization norms in predicting performance. Furthermore, the metaheuristic optimization (PSO) with minimal prediction error demonstrated that professional socialization holds the greatest weight in the predictive model.<br />Conclusions: The findings indicate that teachers' social responsibility is shaped more by the internalization of professional norms, organizational socialization, and the institutionalization of work ethics within the school environment than merely by legal obligations. Therefore, managerial policies in the education system should focus on strengthening organizational culture, developing professional norms, and enhancing social capital in schools. هدف پژوهش: هدف این پژوهش تبیین جامعه‌شناختی عوامل درون‌سازمانی مؤثر بر مسئولیت‌پذیری اجتماعی معلمان است و در این راستا، عملکرد شغلی به‌عنوان نمود رفتاری و عینی مسئولیت‌پذیری اجتماعی تحلیل می‌شود از آنجا که عملکرد شغلیِ توأم با تعهد، تجلّی عینی و رفتاری مسئولیت‌پذیری اجتماعی در محیط آموزشی محسوب می‌شود، در این مطالعه روابط ساختاری میان جامعه‌پذیری حرفه‌ای، اخلاق کاری و عملکرد شغلی نیز مدل‌سازی شده است.<br />روش پژوهش: این پژوهش از نوع توصیفی ـ پیمایشی است. جامعه آماری شامل کلیه معلمان و معلمان مدارس متوسطه شهر یزد بوده که با استفاده از فرمول کوکران، نمونه‌ای حدود ۳۰۰ نفر به روش نمونه‌گیری تصادفی انتخاب شدند. برای تحلیل داده‌ها از رگرسیون چندگانه، و سپس برای واکاوی روابط شبکه‌ای و الگوهای غیرخطی از تکنیک‌های DEMATEL، تحلیل شبکه‌ای ANP، الگوریتم جنگل تصادفی، خوشه‌بندی K-Means و الگوریتم بهینه‌سازی ازدحام ذرات (PSO) در محیط پایتون بهره گرفته شد. پایایی ابزار با ضریب آلفای کرونباخ (۹۳۶/۰) و اعتبار مدل‌های یادگیری ماشین با معیار حداقل میانگین مربعات خطا (MSE) تأیید گردید.<br />یافته‌ها: نتایج نشان داد جامعه‌پذیری حرفه‌ای قوی‌ترین پیش‌بینی‌کننده عملکرد کاری معلمان است. تحلیل شبکه‌ای ANP نشان داد گویه‌های مرتبط با هنجارهای جامعه‌پذیری و اخلاق کاری بالاترین اوزان سراسری را در شبکه روابط متغیرها دارند. تحلیل جنگل تصادفی نیز اهمیت بالای مؤلفه‌های اخلاق کاری و هنجارهای جامعه‌پذیری را در پیش‌بینی عملکرد تأیید کرد. همچنین بهینه‌سازی فراابتکاری با حداقل خطای پیش‌بینی نشان داد جامعه‌پذیری حرفه‌ای دارای بیشترین وزن در مدل پیش‌بینی است.<br />نتیجه‌گیری: یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد مسئولیت‌پذیری اجتماعی معلمان بیش از آنکه صرفاً ناشی از الزامات قانونی باشد، حاصل درونی‌سازی هنجارهای حرفه‌ای، جامعه‌پذیری سازمانی و نهادینه شدن اخلاق کاری در محیط مدرسه است. بنابراین سیاست‌های مدیریتی در نظام آموزشی باید بر تقویت فرهنگ سازمانی، توسعه هنجارهای حرفه‌ای و ارتقای سرمایه اجتماعی در مدارس متمرکز شوند. https://sociology.tabrizu.ac.ir/article_21757_68af8688f2fb95b34b52c9831caaeb32.pdf